NARODNA POEZIJA
Preneto sa: www.znanje.org

Naša narodna poezija se deli na tri grupe pesama:

- lirske,

- epske i

- lirsko-epske.

Podela je izvršena prema sadržajima, obliku i načinu pevanja. Epskim pesmama pripadaju, po sadržini, sve one u kojima se opevaju dogadjaji i junaštva, lirske su one pjesme u kojima se odnose osećanja, verovanja i mišljenja, a lirsko-epske su one u kojima se saopštavaju dogadjaji i opevaju osećanja. Lirsko-epske pesme sa tužnim, tragičnim završetkom nazivaju se BALADE, a lirsko-epske pjesme sa srećnim, veselim krajem nazivaju se ROMANSE:

LIRSKE PESME

Sve što narodni život čini životom, sva ljudska osećanja i raspoloženja: i radost i bol, i nada i očekivanja, i sreće i nesreće, i rad i običaji, i verovanja i strah od nepoznatih nebeskih sila opevani su i u lirskim narodnim pjesmama. Dobile su ime po grčkom muzičkom instrumentu liri a Vuk Stefanović Karadžić nazivao ih je još i ženskim, jer su ih pevale mlade žene i devojke i jer se u njima, kako je već rečeno, opevaju osećanja /sreća, tuga, radost, žalost/.

Lirske pesme su raznovrsnog stiha, od četverca /četiri sloga u stihu/ do četrnaesterca. Dogadja se da neka lirska pjesma ima različitu dužinu stihova /različit broj slogova u stihu/.

Mitološke pesme

Nastale su u pradavna vremena kada naši preci nisu razumevali i shvatali mnoge prirodne pojave. Nemoćni da ih objasne, a u želji da njihovu neukrotivu sliku sebi potčine, ljudi su izmišljali, stvarali božanstva i bogove. Obraćajući se tim božanstvima, naši preci su verovali da reč i pesma imaju magijsku moć da ih dozovu i da od njih dobiju pomoć. U svakodnevnom životu naših predaka i u njihovoj mašti Sunce i Mesec su kao i živa bića - imaju roditelje, dom i svakodnevne obaveze.

Pesme: Sunce će sve ogrejati, Sunce se devojkom ženi, Vila zida grad.

Obredne pesme

U određenim prilikama u životu ljudi, uz određene promene u prirodi vezane za godišnja doba, dolazak Nove godine, proleća, leta, jeseni, zime, povodom verskih praznika i običaja narodnih, pevane su uvek iste pesme. One su poznate u našoj narodnoj lirskoj poeziji kao obredne: božićne, uskršnje /velegradske/, đurđevdanske, ivanjske, kalendarske, dodolske, lazaričke, kraljičke i pesme na ranilu /uranku/.

Pesme: Božićne, Uskršnje, Đurdjevdanske, Ivanjske, Koledarske, Dodolske, Lazarevačke, Kraljičke, Pjesme na ranilu. Sve ove pesme opjevane su u lektiri za peti razred “Sunce jaše ata” - Izdavač Popović i sinovi – Požarevac.

Običajne pesme

Naši narodni pevači ispevali su mnogo pesama koje izražavaju raspoloženje naroda: uz običaje svadbenog veselja, kada treba nazdraviti rođacima i prijateljima, kada majka uspavljuje svoje milo čedo, čak i u tragičnim trenucima kada se treba rastati i od svojih najdražih.

Ove životne pojave nisu verski običaji, već smisao i sadržaji svakodnevnog života. Prema opevanim motivima običajne pesme se dele na: svatovske, počasnice /zdravice/, uspavanke i tužbalice.

Pesme: Stane mi se svatovima nada, Domaćine mudra glavo, Uspavanka, Majka, Moj Damljane.

Porodične pesme

U porodičnim pesmama opevani su različiti odnosi u porodici: roditeljska ljubav i briga, a naročito materinska, ljubav sestre prema bratu i brata prema sestri, ali ima i drugih osećanja i raspoloženja koja proističu iz odnosa svekrve i snahe, snahe i zaove, devera i snahe.

Pesme: Najveća je žalost za bratom, Zastala jabuka, gore za oblakom, Bolna Vida leži, Sestra bez brata, Majka, seja i ljuba, U dobrom rodu.

Posleničke ili pesme o radu

Pesme koje slave i veličaju rad nazivaju se posleničke ili pesme o radu. A, da bi rad bio zadovoljstvo i da ne bi bio težak, čovek je pevao dok je radio, tako nekada, tako i sada. Mnoge poslove čovek je obavljao u društvu, zajedno sa rođacima i komšijama a što je stvaralo uslove da se stvore – ispevaju ove veoma lepe lirske pjesme.

Pesme: Žetvu žela, Prele su prelje, Žito žele, Nadžnjeva se momče i djevojče, Duga dana u zla gospodara.

Ljubavne pesme

Večita je istina da je ljudska ljepota, a naročito ženska, neobična, čarobna, mitska i magijska sila kojoj se ništa u ljudskom biću ne može suprostaviti. To uzvišeno osećanje opevali su naši narodni pevači kroz raznovrsne motive: opis lepote /više devojačke nego momačke, i to češće fizičke a manje duševne/, izjavljivanje ljubavi i ljubav dvoje mladih, iskrena, snažna, sudbonosna.

Pesma: Srpska djevojka, Dragi i nedragi, Ljubavni rastanak, Momak i devojka, Devojka se tuži djulu.

Šaljive i podrugljive pesme

U šaljivim narodnim pesmama opevani su događaji u životu ljudi sa vesele i šaljive strane. U njima je naglašen epski element, jer imaju opis događaja i likova zbog čega se približavaju epskim pesmama. Teme ovih pesama su šala i podsmeh na račun nesposobnih i neveštih, plašljivaca i zločinitelja. Cilj im je ne samo da nasmeju i stvore vedro raspoloženje, već i da usmere i pouče.

Pesme: Kad se ženi koji kuće nema, Butum Tuzla jednu kozu muzla, Zečeva ženidba.

EPSKE - JUNAČKE PESME

Pevaju o borbama, događajima, junaštvima i zbivanjima na bojištima i o junacima. U junačke borbe mešaju se, ponekad, i natprirodna bića /vile, guje/, kao što je slučaj u klasičnim epovima starih Grka /”Ilijada” i “Odiseja”/ i starih Rimljana. Ime su dobile po grčkoj riječi EPOS, što znači dogadjaj, zbivanje, a ispevane su u desetercu /deset slogova u stihu/.

Ukoliko se u epskim pesmama opevaju događaji i junaci nepoznati istoriji, te se pesme nazivaju NEISTORIJSKE, a ukoliko su ovi događaji i junaci istorijski poznati, onda su to ISTORIJSKE pjesme.

Istorijske epske pesme: Predrag i Nenad, Jetrvica adamsko koleno…

Prema tome koje događaje i junake poznate u istoriji opevaju, sve epske pjesme svrstane su u osam grupa – ciklusa:

Pretkosovski ciklus

Pesme ovog ciklusa pevaju o događajima i junacima pre Kosovskog boja – 28. juna 1389. godine. U njima se peva o srpskim velikašima: Nemanjićima, Mrnjavčevićima, Vojinovićima i Dejanovićima.

Pesme: Ženidba Dušanova, Uroš i Mrnjavčevići…

Kosovski ciklus

Narodni pevači su u pesmama ovog ciklusa opevali tragičan poraz srpske vojske u Kosovskom boju na Vidovdan, 28. juna 1389. godine, kao i događaje neposredno pre i posle boja. U pesmama koje opevaju događaje uoči samog boja iznosi se predosećanje našeg nacionalnog udesa /”San Carice Milice”/, strah i slutnje – opisom brojnosti i snage turske vojske /”Kosančić Ivan uhodi Turke”/. Iako sam boj nije opevan ni u jednoj celovitoj pjesmi, već se nalazi u odlomcima pojedinih pesama, izuzetno je dramatično dočarana njegova atmosfera, a naročito neviđena, hiperbolična junaštva Miloša Obilića, Kosančić Ivana, Toplice Milana, devet Jugovića, Banović Strahinje, Srdje Zlopgleđe. Narodni pevači nalaze razlog našeg poraza u izdajstvu Vuka Brankovića /što nije istorijski tačno/, a ne u brojnosti, snazi i fanatičnosti turske vojske.

U pesmama “Smrt majke Jugovića” i “Kosovka djevojka”, narodni pevač opeva događaje neposredno posle odigranog boja na Kosovu polju /nedaleko od današnje Prištine/, čime upotpunjuje tematsko jedinstvo ovoga ciklusa – dogadjaji pre, za vreme i posle boja. U njima je sva tragika našeg poraza i tužna i nesrećna najava našeg petovekovnog robavanja pod Turcima.

Pesme: Kneževa večera, Kosančić Ivan uhodi Turke, Car Lazar i carica Milica, Propast carstva srpskog, Sluga Milutin, Smrt majke Jugovića, Kosovka devojka…

Ciklus pesama o Marku Kraljeviću

Marko Kraljević, sin Vukašinov, vladao je, poslije očeve smrti 1371. godine, predelima današnje Makedonije, oko grada Prilepa, priznajući tursku vrhovnu vlast. Poginuo je u boju na Rovinama /u narodnim pjesmama Urvine planine/ 1395. godine boreći se na strani Turaka protiv Ugara /Madjara/.

U našoj narodnoj poeziji Marko je najomiljeniji lik i najveći junak. Plemenit i nežan, veran drug i iskren prijatelj ljudima, sirotinji raji, vilama, pticama i životinjama, pokušava da spese veliko Dušanovo carstvo od grabljivih velikaša, deli pravdu, kažnjava tursko zlo i nepravdu.

On je naš nacionalni junak, oličenje našeg srpskog naroda, jer su, kroz pesme o Marku, narodni pevači opevali osobine i težnje, želje i nade celog našeg naroda. Zato, pored pomenutih vrlina, ima i običnih ljudskih mana: dobro i rado pije, lako zameće kavgu, ume da bude i surov. Prema narodnom predanju nije umro, već samo zaspao, a probudiće se kada bude došlo vreme.

Pesme: Marko Kraljević poznaje očinu sablju, Marko Kraljević ukida svadbarnu, Marko Kraljević i Musa Kesedžija, Marko Kraljević i orao, i mnoge, mnoge druge.

Pokosovski ciklus

Pesme ovog ciklusa opevaju poslednje trenutke naše samostalnosti poslije Kosovskog boja, poslednje otpore turskim silnicima koje su pružali srpski despoti i banovi, knezovi i vojvode iz moćnih feudalnih porodica: Jakšića, Brankovića, Crnojevića. Najčešće su to pjesme pune stradanja i poraza, ličnih i opštih tragedija – istinska slika vremena i događaja koje su opevale.

Pesme: Smrt vojvode Prijezde, Smrt vojvode Kaice, Bolani Dojčin…

Hajdučki ciklus

Borci za oslobođenje srpskog naroda od viševekovnog ropstva, delioci pravde i jedina nada sirotinje raje – hajduci, opevani su u mnogim epskim pesmama. Stari Vujadin, Starina Novak, Deli Radivoje, Mali Radojica, Pivljanin Bajo i mnogi drugi hajduci postali su narodne legende. Uzalud su Turci činili zverstva nad hajdučkim jatacima ne bi li se hajdučija u Srbiji uništila – ova je trajala jer je bila jedini otpor tuđinskom osvajaču.

Pesme: Stari Vujadin, Starina Novak i Deli Radivoje, Mali Radojica.

Uskočki ciklus

Uskoci su živjeli u slobodnim utvrđenim gradovima koje Turci nisu mogli da osvoje: Klisu iznad Splita, Senju, Ravnim Kotarima kod Zadra i odatle upadali, “uskakali” na teritorije koje su držali Turci, paleći njihove hanove, pljačkajući i otimajući sve što im je dolazillo pod ruku. Treba znati da su uskoci bili, u određenom periodu, i velika sila na moru.

Poznati uskočki junaci, opevani u narodnim pesmama, bili su: Senjanin Ivan, Senjanin Tadija, Senjanin Juriša, Janković Stojan, Smiljanić Ilija.

Pesme: Ivo Senjanin i aga od Ribnika, Ropstvo Janković Stojana, Smrt Senjanina Iva…

Ciklus oslobodjenja Srbije

Pesme ovog ciklusa opevaju prilike u Srbiji uoči Prvog srpskog ustanka 1804. godine, erupciju nezadovoljstva i mržnje našeg naroda prema porobljivačima, brojne, dugoočekivane i priželjkivane bitke i pobede nad turskom vojskom i slavne pogibije naših velikih junaka. One su, gotovo sve, delo velikog narodnog pjevača, slepog guslara Filipa Višnjića, učesnika-ratnika u Prvom srpskom ustanku. U svojim pesmama ovekovečio je nekoliko ličnosti junaka naše slavne prošlosti: Karađorđa Petrovića, Iliju Birčanina, Petra Dobrnjca, Miloša Pocerca.

Pesme: Početak bune protiv dahija, Boj na Mišaru…

Ciklus pesama borbe za slobodu naroda Crne Gore

U pesmama ovog ciklusa “više je istorije nego poezije”, kako je pisao Vuk Stefanović Karadžić. Naš poznati istoričar književnosti, Pavle Popović, napisao je o ovom ciklusu: “Pesme su u njemu u mnogome istinite, kratke i proste, one realno opevaju bojeve Crnogoraca s Turcima, slave samo realne ličnosti.”

Pesme: Perović Batrić, Tri sužnja…

LIRSKO - EPSKE PJESME

U našoj narodnoj poeziji postoje i pesme u kojima se saopštavaju događaji, što ih čini epskim, i pevaju osećanja. Što je karakteristika liskih pjesama. Takve pesme se nazivaju lirsko-epske pjesme. Kada su ove pesme tužnog sadržaja i tragičnog završetka, nazivaju se BALADE, a kada su vesele i srećnog kraja – ROMANSE.

Balade: Smrt Omera i Merime, Ženidba Milić Barjaktara..

Romanse: Stojan i Ljiljana